Lânbourevoluusje

'Mjoksje' in een historisch perspectief

Iedere reünie brengt met zich mee dat je even een pas op de plaats maakt. Even halt houdt, je dagelijkse o zo belangrijke zaken even loslaat en omkijkt naar de verstreken jaren. Pas wanneer je het Wrede Paradys leest of de geëmigreerde oom uit Canada spreekt, realiseer je je wat in onze (boeren)gemeenschap in enkele decennia is veranderd. Sterker nog, je realiseert je hoe steeds sneller de veranderingen elkaar opvolgen. In Hichtepunten gaan we die ontwikkelingen tegen het licht houden.


Ik ben nog maar 35 jaar en ben opgegroeid met wekelijkse winterklusjes als 'mjoksjen, sturtwaskjen en roskammen'. Jongvee stond op Friese stallen in het lytshûs. Daar moesten we een paar keer per dag achterlangs om te 'strontfeijen' en stro te strooien en op te schudden.. En met de skytskoffel mjoksje was vooral op zondagmiddag een interessante klus, want daarmee waren we gevrijwaard van de kerkgang in de Opel Kadett naar de Hantumerhoek.

Een fenomeen in het mjoksjen was bij ons op'e Lytse Jouwer Pieter Postmus. Zijn rûchskerne lag op het weiland en dus 'mjokste' hij met een plank over de sloot. Hij was 'deeltijdboer'. Ik herinner vooral zijn brommer, waarmee hij tot in de verre omtrek als klauwverzorger de boeren langs ging. En zijn paard. Het was een tijd dat op'e Jouwer ook Jaap Wiersma ('Jaap Skeltes') nog molk. En Age Dijkstra, Lieuwe en Douwe Bosch, Jelle Riemersma, Sas Kingma en Douwe Kroodsma op Lytse Lea.

Revolutionair
De koeien werden bij ons in mijn jeugd al in de melkleiding gemolken. Maar spelend bij Ymkje van Gosse Bakker herinner ik mij nog de melkemmers met apparaten die aan een zwarte rugband met metalen ogen onder de koe hingen. De emmers werden geleegd in de melkbussen. Deze uitvinding, machinaal melken in een emmer, was een zeker zo grote revolutie als de intrede van de hedendaagse melkrobots. Je kon plotseling met een vacuümleiding binnen en buiten iedere stal gemechaniseerd melken. Zo kon een veehouder als Wouter Attema ook eenvoudig met het verlengen van de vacuümleiding tot in alle hoeken van zijn aangebouwde schuren machinaal melken. Het was de tijd dat je nog natte kuil voerde met hooi en koek voor de koeien. En Hendrik van der Veen, later Lieuwe van der Kooi, bracht de bussen met melk naar het fabriek op Betterwird.
Tien jaar later staan rondom ligboxstallen, met tanklokalen en koeien krijgen mais met voordroogkuil uit torensilo's en rijkuilen. En het fabriek is gesloten.

Pytsje 18
Bij de grote uittocht van emigranten, in de jaren kort na de oorlog, werd in deze contreien hoofdzakelijk nog collectief met de hand gemolken. En 'nagemolken'. De koeien kregen in het land tijdens het melken een 'spantou' om de achterpoten zodat ze bleven staan en je niet steeds met de melkerskruk, de tuolle, achter de koe aan hoefde te huppelen. Bij mijn pake Lammert de Hoop werden 32 koeien door vier man gemolken. In de zomermaanden begonnen ze 's ochtends mooi op tijd, om 03.30 uur. Ieder molk z'n eigen koe. Behalve wanneer er geen maan was en nog wat 'dize' over het veld. Dan kon opeens vanuit de nevel horen: “Jan, ik haw Pytsje 18 fan dy molken.”
Het waren de tijden dat er veel volk op een boerenerf aan het werk kon zijn. Vele losse krachten kwamen helpen met de oogst op het gemengde bedrijf. Losse arbeiders uit de Wouden hadden hun eigenaardigheden. Ze wilden geen uurloon, maar kwamen zelf met een prijs waar ze het werk voor aan wilden nemen. De loonkosten in de landbouw lagen aan het eind van de jaren dertig op zo'n 980 gulden jaarloon voor een vaste arbeider met zijn gezin.

Grijpstra
Met de huidige BSE-crisis wordt vrijdagochtends na de veemarkt in Leeuwarden onder de borrel veelvuldig gerefereerd aan de crisisjaren. Onze generatie kooplui beleefde in januari jl. voor het eerst dat de lammeren meer opbrachten dan de nuchteren kalveren. In het kasboek van pake Lammert de Hoop zie ik dat hij op 5 januari 1939 voor zijn ramlammeren zeven gulden per stuk beurt. Terwijl koopman Simen Grijpstra slechts ƒ 4,– voor een nuchteren kalf kon betalen.
Het is in meerdere opzichten te hopen dat de geschiedenis zich niet herhaalt. Want ruim twee maanden later op 11 maart kan Grijpstra voor een nuchteren kalf nog maar ƒ 3,25 neertellen.

Volgende keer meer historie in perspectief.