De molen

In 1880 is het waterschap het 'Hantumerleech' opgericht en in dat jaar is de molen door G.R. van Wieren van Janum gebouwd. Deze molenbouwer had zijn timmerwerkplaats – en hij zal er ook gewoond hebben – op het Smidshuis aan de Dokkumer Ee.

Tot 1957 heeft de molen zijn werk gedaan, namelijk het te veel aan water uit het gebied van het waterschap weg malen zodat de landerijen droog bleven. Op de kaart, een deel uit de topografische kaart van 1959, is het gebied dat door de molen bemalen werd aangegeven. De grenzen daarvan zijn met groene stippen op de kaart getekend. Het hele te bemalen gebied was ongeveer 480 hectare en lag ten westen en noorden van de molen.

Op de kaart is de molen als gemaal aangegeven omdat de molen tijdens het maken van de kaart zonder wieken stond en als gemaal gebruikt werd.

Het is, afgaande op de hoogtelijnen op de topografische kaarten niet helemaal duidelijk waarom er zo’n groot gebied door de molen bemalen moest worden. Als men naar de hoogtelijnen kijkt dan ligt het overgrote gebied van de polder ‘Hantumer Leech’, uitgezonderd een klein gebied direct ten westen van de molen, eigenlijk niet lager dan de omringende wei- en bouwlanden. Afgaand op deze hoogtelijnen had zo ongeveer het grootste deel van de boeren in Westdongeradeel vaak met te hoog water te maken. Het zou meer voor de hand gelegen hebben om de landerijen in de Foudgumer Kolken en het eigenlijke Hantumer Leech te bemalen. Vermoedelijk zal echter het bemalen van het gebied dat de naam ‘Waterschap Het Hantumer Leech’ zou krijgen er mee te maken hebben dat hier voldoende boeren zodanig financieel draagkrachtig waren dat zij het zich konden veroorloven een waterschap op te richten – met een nieuw te bouwen molen – en er voldoende financieel voordeel in zagen.

De molen zal, naar schatting, tussen de 1000 en 1500 uren per jaar gemalen hebben om het water op peil te houden. Dat malen wil zeggen: bij dag en vaak ook bij nacht. Mooi weer of slecht weer? Het deed er niet toe. Wanneer het water te hoog stond moest er, bij ook maar een klein beetje wind, gemalen worden. Ook bij storm of zware buien werd er gemalen. Het kwam voor dat de molenaar vanwege die zware buien, soms gepaard gaand met onweer en zware windstoten, niet eens bij de staart vandaan kon. Hele nachten is door de molenaars wel bij de staart gestaan; en voortdurend naar de lucht kijken om in te schatten wat het weer en vooral de wind, zou gaan doen. Bovendien is het weer voor een watermolen niet gauw te slecht voor malen. Alleen bij onweer en een dikke 11 beaufort wind is het weer te slecht, verder niet.
Ook wanneer andere mensen naar bed gingen, of midden in de nacht ging de molenaar bij te hoog water malen. Afspraken voor een verjaardagsvisite, naar de kerk of iets anders? Het was altijd: als er géén water is! Dat wil zeggen: wanneer het water niet te hoog staat en er dus niet gemalen hoeft te worden. Het malen ging altijd voor iets anders. Men wist immers nooit of het de volgende dag nog genoeg zou waaien.

De beloning voor het malen was karig. Hooguit tweederde van een arbeidersinkomen. Overuren bestonden natuurlijk niet. De molenaar moest voor een vast bedrag per jaar dag en nacht klaar staan. In 1948 was het loon 300 gulden per jaar. Naast het malen moest de molenaar nog op een andere manier inkomen verwerven. Zo moest hij ook nog zo'n negen kilometer hekkelen rondom de molen om de tochtsloten schoon te houden zodat het water naar de molen kon stromen. Dit hekkelen werd met (in 1948) 400 gulden per jaar (ook een vast bedrag) betaald. Verder was er de mogelijkheid wat vee te houden en dan met name melkkoeien. Daarvoor huurde het waterschap een stuk land van 1 hectare voor de molenaar, die dat land weer van het waterschap huurde. Met moeite konden er dan twee koeien gehouden worden. De melk ging naar de zuivelfabriek in Dokkum. Alles met elkaar was het inkomen in totaal dan nog niet voldoende zodat er nog ander werk gezocht moest worden.

Foto uit 1931. In dat jaar is een van de roeden vervangen door een andere omdat de oude in slechte staat was. Tegelijk is toen de molen voorzien van de zogenaamde zelfzwichting. Tot dan toe waren beide roeden met zeilhekken uitgevoerd. Voor het malen moest de molenaar dan eerst de zeilen voorleggen (uitrollen en aan de achterzijde aan het hekwerk vast maken). De zelfzwichting bestond uit kleppen die haaks op de roede scharnierden en die bij de staart door middel van een ketting en een stangenstelsel open en dicht gedaan konden worden. Voor het stangenstelsel moest in de lengterichting door het hart van de as een gat geboord worden. Deze zelfzwichting was voor de molenaar veel gemakkelijker – en veiliger voor de molen – dan alleen zeilen. In 1932 is de tweede roede ook van zelfzwichting voorzien. De mensen op de foto zijn molenaar Dirk de Klein, zijn vrouw en jongste zoon. De andere kinderen zullen naar school geweest zijn. De foto is vanaf het huis genomen.

In 1957 is een roede van de molen gebroken. De molen is toen buiten gebruik geraakt en de schroef werd vanaf dat jaar door een elektromotor aangedreven. Tot aan 1973 is er toen door Durk Visser (zie de molenaarslijst) op deze manier gemalen.

Vanaf 1973 tot aan 1978 heeft de molen helemaal geen dienst meer gedaan en is gewoon blijven staan zoals hij stond. Door het waterschap (toen) 'Oost en Westdongeradeel' is de molen wel waterdicht gehouden zodat het houtwerk en alles wat zich in de molen bevond in goede staat bleef. In 1978 is de molen in het kader van de ruilverkaveling – en met geld van de ruilverkaveling – opgeknapt en weer maalvaardig gemaakt. Vanaf het moment dat de molen weer kon malen (1979) tot aan 1990 is er een vrijwillig molenaar geweest. In het rijtje van die molenaars hoort hij echter niet thuis omdat hij bijna nooit maalde en de enkele keer dat hij het wel deed was de schroef buiten werk. Hij maalde dan – zoals dat genoemd wordt – voor de prins.

Vanaf 1990 tot heden is Oane Visser, een zoon van Dirk Visser, de molenaar. De molen maalt nu ongeveer tussen de 200 en 300 uren per jaar – al naar gelang er regen valt – doordat het te bemalen gebied nu nog maar een honderd hectare omvat.

Home | Inleiding | De molen | Molenaars | Molenhuis / veestalling | Pad naar de molen | Nutsvoorzieningen | Groentetuin | Foto-overzicht